ئەتەکێت کۆمەڵێک بنەمای ڕەفتارییە کە لەسەر بنەمای نۆرمە کۆمەڵایەتییەکان و پەیوەندییە مرۆییەکان لە کۆمەڵگا و گروپ و چینە کۆمەڵایەتییەکان دامەزراون، چەمکی ئەتەکێت کە ئەمڕۆ دێتە مێشکمان، هەرچەندە مانایەکی مۆدێرنە، بەڵام مێژووی ڕاسپاردەی ڕەفتاری دەگەڕێتەوە بۆ ماوەیەکی زۆر لەمەوپێش، بێگومان ئێمە بە تایبەتی ئاماژە بەو ڕاسپاردە دەکەین سەبارەت بە ڕەفتاری تاک، نەک ئەو یاسا و ڕێسایانەی کە سیستەمی کۆمەڵایەتی لە قاڵب دەدەن.
هەر لە پاشاکانی فارس و میسر و یۆنانەوە، هەروەها بیرمەندانی وەک کۆنفۆشیۆس لە سەردەمی کۆندا، تا دواتر لە دادگاکانی فەرەنسی و ئینگلیزدا، ڕاسپاردەی ڕەفتار و ئامۆژگاری سەبارەت بە ڕەوشتی دروست باو بوونە.
بەڵام خاڵی وەرچەرخانی پێکهاتنی چەمکی مۆدێرن لە ئەتەکێت – بەو مانایەی کە لەم وتارەدا باسمان کردووە – بڵاوبوونەوەی کتێبی ئەتەکێت بوو لە ساڵی ١٩٢٢ لە لایەن خاتوو ئیمیلی پۆستەوە، وەشانی سەرەتایی ئەم کتێبە تەنها وردەکاری ژیانی ڕۆژانەی لەخۆگرتبوو لەوانەش مەعمودیەت و هاوسەرگیری و پرسە، لەو ڕۆژەوە تا ئێستا چەندین چاپی ئەم کتێبە چاپ کراوە و تا ئێستاش بنەمایە بۆ یاساکانی ئەتەکێت لە پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکاندا.
بیرمەندان، مرۆڤ بە ئاژەڵێکی کۆمەڵایەتی دەزانن، واتە ئەو تایبەتمەندییە جیاکەرەوەیەی کە ناسنامەی مرۆیی پێدەبەخشێت، توانای پەیوەندیکردنە لەگەڵ جۆرەکانی دیکە و پێکهێنانی کۆمەڵگە، بۆیە پەیوەندیکردن بە شێوەیەکی دروست بۆ مرۆڤ پۆلێکە کە مامەڵە لەگەڵ سروشتی مرۆڤایەتییەکەیدا دەکات، ئەتەکێت دەرکەوتنی ڕەفتاری بەرپرسیارانەی کۆمەڵایەتییە.
کەسانێک هەن پێیان وایە لە دونیای ئەمڕۆدا ئەتەکێت باوی نەماوە و بە کۆن و بەسەرچوو دەزانن، ئەم جۆرە بیرکردنەوە بە جۆرێک بەرگری لێدەکرێت، بەشێک لە ئەتەکێت لە ڕابردوودا کە ڕاسپاردە لەسەر بنەمای پێگەی چینایەتی گرووپەکان لەخۆدەگرت و جۆرێک لە “ئەرستۆکراسی” لە ناخی خۆیدا لەخۆگرتبوو، ئەمڕۆ پەیوەندیدار نییە، (یان لانیکەم لە پێناسەی مۆدێرن و گشتیتری ئەتەکێتدا نەخراوەتەڕوو) بەڵام ڕاستییە حاشا هەڵنەگرەکە ئەوەیە، کە هەرگیز ڕەفتاری باش واز ناهێنرێت، بێگومان ئەتەکێتیش وەک ڕەفتارەکانی تری کولتووری لەگەڵ کاتدا پەرەدەسێنێت و خۆی دەگونجێنێت، ئەتەکێت تەنها کۆمەڵێک ڕێنماییە بۆ ڕەفتاری باش و ئەتەکێتی کۆمەڵایەتی و لە هەموو چوارچێوە و زەمەنێکدا، فۆڕمی نوێ وەردەگرێت.
خاڵێکی وردی تریش هەیە: ئەتەکێت جیاوازە لە ئەخلاق، لە ئەتەکێتدا مامەڵە لەگەڵ نۆرمەکاندا دەکەین، کە پابەندنەبوونیان لە زۆر حاڵەتدا “نا ئەخلاقی” نییە، ڕەچاوکردنی هەموو ئادابەکان بەو مانایە نییە کە ناوەڕۆکی کارەکەمان “ئەخلاقی” بێت.
بە گرتنەبەری ڕەفتاری دروست، سوود بە خۆت و هەموو دەوروبەرت دەگەیەنیت، جگە لەوەش ناسنامەی تۆ لە ڕێگەی ڕەفتاری خۆت و شێوازی دەرکەوتنت بۆ کەسانی دیکە دەردەبڕدرێت.
ئاداب بابەتێکی ئاسانە، خاڵە سادەکان بەڕواڵەت کە تۆڕێک لە یاساکان پێکدەهێنن، ئەوان ڕەفتار و کارلێکە کۆمەڵایەتی و کارەکانمان بەڕێوەدەبەن و لەگەڵ پەرەسەندنی کۆمەڵگادا پەرەدەسەنن و خۆیان دەگونجێنن، ئەتەکێت ڕەنگدانەوەی نۆرمەکانی کولتووری و ئەخلاقی پەسەندکراوی گشتی و یاساکانی ئێستایە لەو گروپانەی کە ئێمە سەر بەو گروپانەین.
ئەتەکێت یارمەتیمان دەدات سەرنج و ڕێزگرتنمان بۆ کەسانی تر نیشان بدەین، هەروەها کەسانی تر دڵخۆش دەکات بە ناسینی ئێمە، بەبێ ئەتەکێت، زۆر زوو ئەتەکێتی کۆمەڵایەتی دروست نامێنێت و هێڵە جیاکارییەکانی نێوان ئێمە و ئاژەڵەکانی دیکە کاڵ دەکەینەوە، ئەگەر ئەتەکێت نەبێت، ڕۆحی شەڕانگێزی و هەڵوێستی “هەموو پیاوێک بۆ خۆی” زاڵ دەبێت.
ئەتەکێت چەند ئەرکێکی گرنگی هەیە:
- ئاسایشی کەسی دروست دەکات، زانینی ڕەفتاری گونجاو لە بارودۆخە جیاوازەکاندا ئاسایشی ناوەوە و کەمکردنەوەی مەترسییەکانی ژینگەمان بۆ دەهێنێت.
- گرنگی بە هەستی کەسانی تر دەدات و پشتگیری دەکات، ئەتەکێت پێویستی بەوەیە کە گرنگی بە ئاسوودەیی و ئارامی کەسانی دیکە بدەیت، ئاگاداری هەستەکانیان بە، و دڵنیابە لەوەی کە بوونی تۆ فەزای بۆیان تەسک و سەرکوتکەر ناکات.
- پەیوەندی شەفافتر دەکات، ئەتەکێت پەیوەندیکردن باشتر دەکات بە لابردنی بەربەستەکان و نیشاندانی فۆرمێک لە “ئامادەیی کۆمەڵایەتی”.
- پێگەی کارەکەت باشتر دەکات، ئەگەر ئاشنای ئامۆژگارییەکانی ئاداب بیت، ئەوا وەک کەسێکی بەتوانا و پیشەیی و زیرەک لە شوێنی کاردا دەناسرێتەوە.
- سەرنجێکی یەکەمی باش دروست دەکات، بەگشتی ٥ بۆ ٧ چرکەی یەکەمی دیداری خەڵک زۆر گرنگە، یەکەم سەرنجت لە مێشکی بینەردا دەمێنێتەوە تەنانەت دوای ڕۆشتنت، ئاداب دەتوانێت کاریگەرییەکی یەکەمی خۆشت لەسەر بەجێبهێڵێت.
نۆرمێکی تایبەت لە دەوری ئەو بارودۆخانە تواوەتەوە کە بنەمای “ئامادەبوونی” مرۆڤن، بەپێی ئەم پرەنسیپە ئەتەکێت بوارە جیاوازەکان دەگرێتەوە، ئەتەکێتی کۆمەڵایەتی، ئەتەکێتی کۆبوونەوە، ئەتەکێتی خواردن و خواردنەوە، ئەتەکێتی بازرگانی گرنگترین بوارەکانن کە فێرکارییەکانی ئەتەکێتی مۆدێرن ئاراستەیان دەکرێت.
ئەتەکێتی بازرگانی و شوێنی کار
ئەتەکێتی بازرگانی و شوێنی کار بۆتە بەشێکی دانەبڕاو لە کولتوری کارکردن لە وڵاتان و ناوچە جیاوازەکانی جیهان، ئادابەکان ئەو شتانەی کە لە ژینگەی کارکردن و پەیوەندییەکاندا ئەنجام نەدراون لەخۆدەگرێت، ئەو شتانەی کە چاوەڕوان دەکرێت خەڵک بیڵێن یان بیکەن (یان نەڵێن و نەیکەن)، لە لایەکی ترەوە بەجیهانیبوونی ئابووری و بازاڕەکان، کەم تا زۆر کولتوورێکی هاوشێوەی لەسەر ئاستی بەڕێوەبەرانی جیهان دروست کردووە.
بوونی ئەتەکێتی بازرگانی و شوێنی کار وا لە مرۆڤەکان دەکات باشتر لەگەڵ یەکتردا کاربکەن، لەبری ئەوەی مێشکت بخەیتە ناو ئاژاوەی کارلێک و لایەنە پەراوێزییەکانەوە، سەرنجت لەسەر ئەرکە سەرەکییەکە بێت، ئاداب هەموو لایەنە پەیوەندیدارەکان لە ژێر تێگەیشتنێکی هاوبەش لە ڕەفتاردا کۆدەکاتەوە.
ئەتەکێتی بازرگانی بوارە جیاوازەکان لەخۆدەگرێت و لە هەموو ئەم بوارانەدا گرنگی بە دوو توخم دەدرێت لە پەیوەندی زارەکی و نازارەکی، شێوازەکانی پەیوەندیکردن، شێوازی گفتوگۆکردن، ڕووماڵکردن، بابەتەکانی گفتوگۆ و تابوەکان، هەستیاری بە کات و گرنگیدان بە وردەکارییەکان لە توخمەکانی ئەتەکێتی بازرگانین.
دەبێت خاڵێکی تر لەبەرچاو بگرین، ئەو ڕاستییەی کە پابەندبوون بە ئەتەکێتی بازرگانی تەنیا بەو بەڕێوەبەرانەدا سنووردار نییە کە کۆبوونەوەی ئاست بەرزیان هەیە – یان هەندێکجاریش نێودەوڵەتیش، بەشێک لە ئەتەکێت ئاماژەیە بۆ پەیوەندی نێوان هاوکاران یان لەگەڵ کڕیارەکان – بە شێوەی کەسی یان بە تەلەفۆن، بوونی ئەمجۆرە نۆرمانە لە ڕێکخراوێکدا پەیوەندییەکان چەور دەکات، و خۆ لێدان لە نێوان مرۆڤەکاندا کەم دەکاتەوە، جەخت لەسەر بەها سەرەکییەکان دەکاتەوە، وەک کولتوری کارکردنی دروست و بەڕێوەبردنی کات، لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی کارایی و کاریگەری زیاتر.
ئەتەکێتی بازرگانی ئامۆژگاری و وانەی هەیە لە سێ بوارى سەرەکیدا:
پەیوەندی لە بواری بازرگانیدا:
هەموو شتێک سەبارەت بە پەیوەندی نێوان تۆ و کەسانی تر لەم بوارەدا دانراوە، پێشەکییەکی باش، گفتوگۆی ڕووبەڕوو و تەلەفۆن، نووسینی بازرگانی ئۆنلاین و ئۆفلاین، چۆنیەتی بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا، چۆنیەتی کارلێککردن لە فەزای ئینتەرنێتدا (کە پێی دەوترێت نێتیکێت)، چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ ڕەگەزی بەرامبەر، و گەشتە بازرگانییەکان، بریتین لە لە نێو ئەم شتانەدا.
ڕەفتار لە ژینگە و بارودۆخی جۆراوجۆری کارکردندا
زۆر گرنگە کەسایەتییەکی تاکەکەسیی شایسته لەلای خۆتەوە نیشان بدەیت، جگە لەوەش تۆ نوێنەری ئەو گرووپەی کە تێیدا کار دەکەیت، بۆیە پێویستە بزانیت چۆن باشترین ڕەفتارەکانت لە هەر بارودۆخێکی کارکردندا نیشان بدەیت، سەرنجێکی سەرەتایی باش، هەڵسوکەوت لە ژینگە جیاوازەکاندا، شێوازی جلوبەرگ، کۆبوونەوە، ئامادەبوون لە کۆڕ و پێشانگە و بۆنە، هەندێک لە خاڵە گرنگەکانی ئەم بوارە.
زاڵبوون بەسەر ئاستەنگەکانی ژینگەی کار
ئەمە سروشتی ژینگەی کارە، کە ناوبەناو تەحەددا و ناکۆکی تێیدا سەرهەڵدەدات، لەم بارودۆخانەدا دەبێت بتوانیت ئامادەیی مرۆڤی کاریگەرت هەبێت، کارلێککردن لەگەڵ کەسانی کێشەدار، چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ ململانێ و ڕووبەڕووبوونەوەی دووڕیانەکانی ئەخلاقی ئەو شتانەن کە پێویستە شارەزا بیت.
ڕەچاوکردنی ئەتەکێت نەک هەر هەستێکی خۆش لە کەسانی دەوروبەرماندا دروست دەکات، بەڵکو وامان لێدەکات درک بە ڕێز و کریدت و قەدرزانی کەسانی دیکە بکەین، کەس چێژ لە هەڵواسینی لەگەڵ کەسێکدا نابینێت کە ڕەوشتی قسەکردن و ڕەفتارکردنی دروست لە کۆمەڵگادا نەزانێت، بۆیە بەسوودە، لە هەر شوێنێک بین، کات تەرخان بکەین بۆ فێربوونی ئەو خاڵانەی کە کارەکان زۆر ئاسانتر و خۆشتر دەکەن بۆ ئێمە، و لە لایەکی دیکەوە ڕێگا بۆ بەرزکردنەوەی پلەمان نەرمتر بکەین.
