سەردەمی کۆڕۆنا، سەردەمێکی پڕ لە هەڕەشە و دەرفەت بوو، بەتایبەت لەوڵاتانی پێشکەوتوو و پێشکەوتنخواز شێوازێکی نوێی ژیانی هێنایە ئاراوە و بە جۆرێک مرۆڤ خۆی لەگەڵ کارکردن لە ماڵەوە و پۆلەکانی ئۆنلاین گونجاند. ئەو تەوەرەی کە هەموو ئەمانەی کۆکردۆتەوە، بێ گومان ئینتەرنێتە کە ئێمە لە ڕێگەیەوە خشتەی کار و خوێندنی ڕۆژانەمان و بازاڕکردن و چاتکردنمان ئەنجام دەدەین. بەڵام هەروەک چۆن ئێمە لە ژیانی ڕۆژانەماندا کۆمەڵێک ئاداب و ئەتەکێت پەیڕەو دەکەین، پێویستە لەبارەی هەندێک ئاداب و ئەتەکێتی ئەلیکترۆنیەوە سەبارەت بە خوێندن یان کارکردن بە شێوەی ئۆنلاین زانیاری زیاترمان هەبێت. پەیڕەوکردنی ئەم ڕەوشت و ئادابانە لە ژیانی دیجیتاڵیماندا دەتوانێت یارمەتیدەرمان بێت بۆ پاراستنی نهێنییەکانی داتاکانمان، کۆمپانیاکە یان قوتابخانەکە ڕیزگرتن و بڵاوکردنەوەی خۆشەویستی لە نێوانمان. جا چ کۆبوونەوەی کارکردنی پیشەیی بێت یان بەشداریکردن لە وانەکانی ئۆنلاین، ئەتەکێتی ئەلیکترۆنی لەم سەردەمەدا بووەتە شتێکی بنەڕەتی. لە ڕێگەی ئەم پۆستەوە، باسی ئەوە دەکەین کە ئاداب یان ئادابەکانی ئەلیکترۆنی مانای چییە و ١١ یاسای ئەتەکێت و ئادابەکانی ئۆنلاینتان بۆ باس دەکەین کە دەبێت پەیڕەوی بکەن.
ئەتەکێتی ئەلیکترۆنی یان نێتیکێت چییە؟
ئەگەر بە سادەیی بڵێین، Cyber Etiquette یا Network Etiquette بریتییە لە کۆدێکی دیاریکراوی ڕەفتار یان ڕەفتار و ڕەوشتێک کە بۆ بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای ئینتەرنێت لە کاروباری ڕۆژانەدا بەکاردەهێنرێت جا تۆ لە ئینتەرنێتدا دەگەڕێیت بۆ کات بەسەربردن بێت، یا وانەکانی ئۆنلاین دەخوێنیت، ناردنی ئیمەیڵێکی کارکردنی پیشەیی و هتد. ئەمانە بە نێتیکێت ناودەبرێت، تەنها ئاماژەیە بۆ ڕەفتار یان ڕەفتاری باش کە پێویستە بە شێوەی ئۆنلاین پەیڕەوی لێبکەین لە ڕستەسازی ئیمەیڵ و زاراوەی ئینتەرنێتەوە بۆ زمانی ئینتەرنێت، ئەتەکێت لە پۆلە ئۆنلاینەکاندا، ڕێزگرتن لە بۆچوونی کەسانی دیکە لە ئینتەرنێتدا.
ئەتەکێتی ئەلیکترۆنی کۆمەڵێک یاسا و نۆرمێکی قبوڵکراوە کە دەبێت لەگەڵ بەکارهێنانی تەکنەلۆژیادا پەیڕەو بکرێت. ئەم یاسایانە بۆ دڵنیابوون لە سەلامەتی تاک و کۆمەڵگا، ئاسایش و پەیوەندی ئەرێنی لە سەرانسەری ئینتەرنێتدا هەن. ئەتەکێتی ئەلیکترۆنی لەم سەردەمەی پەیوەندی و زیادبوونی کارلێکی مەجازیدا گرنگییەکی زۆری هەیە. لە کاتێکدا جیهان بە خێرایی خۆی لەگەڵ پراکتیکەکانی ئۆنلاین بۆ فێربوون، کارکردن و کات بەسەربردن دەگونجێنێت، پێویستییەکی گەشەسەندوو هەیە بۆ دڵنیابوون لە ڕێزگرتن، ئاسایش، هەستیاری کۆمەڵایەتی و پەیوەندی گونجاو لەم بوارەدا. لێرەدا چەند سوودێکی ئادابەکانی ئەلیکترۆنی دەخەینەڕوو-
- خۆپاراستن لە هێرشە ئەلیکترۆنییەکان
- پەیوەندی دروست و تەندروست مسۆگەر دەکات
- فێری ئەتەکێت و ڕەفتاری سەلامەتی ئیمەیڵ دەکات لە سەرانسەری پلاتفۆرمی سۆشیال میدیای وەک فەیسبووک، تویتەر و ئینستاگرام
- خۆپاراستن و پاراستنی زانیاری و نهێنی کۆمپانیا/قوتابخانە
- دڵنیابوون لە سەلامەتی ئەلیکترۆنی بۆ تاک و کۆمەڵگا و دامەزراوە و ڕێکخراوەکان
١١ یاسای ئەتەکێتی ئۆنلاین بۆ خوێندکاران
ئێستا کە ئاگاداری ئەوە بوویت کە ئەتەکێتی ئەلیکترۆنی یان نێتیکێت چییە، لێرەدا ١١ یاسای زێڕینی ئەتەکێتی ئۆنلاین دەخەینەڕوو کە خوێندکاران لەکاتی وەرگرتنی وانە ئۆنلاینەکاندا پەیڕەوی لێبکەن:
لەگەڵ مامۆستاکانت بە ئەدەببە
لەکاتی وەرگرتنی وانەکانی ئۆنلاین، پێویستە چەندە بە ئەدەب بیت لەگەڵ مامۆستاکانتدا، ئەوەندەش بە ئەدەب لەگەڵ مامۆستاکانتدا بە شێوەیەکی شەخسیی. بەو پێیەی پۆلە ئۆنلاینەکان ڕێگەت پێدەدەن ڤیدیۆکەت بشاریتەوە، زۆرێک لە خوێندکاران بۆ ئەوەی سوود لەم شتە وەربگرن و لە کۆتاییدا لە کاتی پۆلێکی ئۆنلایندا کۆمێنت یان ژاوەژاوی ناپێویست دروست دەکەن. یەکێک لە یاسا سەرەکییەکانی ئەتەکێتی ئەلیکترۆنی یان نێتیکێت؛ ڕێزگرتن لە هەمووان بە یەکسانی و بە ئەدەب لەگەڵ هەمووان و لە هەمان کاتدا جێبەجێکردنی هەموو ڕێنماییەکانە. لەبیرت بێت کە مامۆستاکانتان خۆیان لەگەڵ جیهانی ئۆنلاین دەگونجێنن و خۆیان لەگەڵ بەکارهێنانی تەکنەلۆژیای ئۆنلاین دەگونجێنن کە ڕەنگە وەک ئێوەی نەوەی گەنج ئاشنای نەبن. کەواتە، پێویستە هەمیشە بە ئەدەب و ڕێزدار بیت نەک تەنها بەرامبەر بە مامۆستاکانت بەڵکو هاوتەمەنەکانت لەکاتی بەشداریکردن لە وانەکانی ئۆنلاین.
ڕێز لە نهێنی هەمووان بگرن
ئەمە یەکێکە لە یاسا بنەڕەتییەکانی ئەتەکێتی ئەلیکترۆنی کە لە هەموو بارودۆخێکدا جێبەجێ دەکرێت جا تۆ وانەیەکی ئۆنلاین دەخوێنیت، کۆبوونەوە یان تەنانەت تەماشاکردنی سایتێکی سۆشیال میدیادا. لەبیرت بێت کە هەر شتێک لە ئینتەرنێتدا بۆ هەمیشە دەمێنێتەوە و نابێت بچیتە ناو فەزای کەسی کەسێکی ترەوە هەروەک چۆن ناتەوێت، کەس نهێنیەکانت پێشێل بکات. لەکاتی وەرگرتنی وانەکانی کۆلێژەکەت بە شێوەی ئۆنلاین، شوێن، وشەی نهێنی، گفتوگۆی تایبەتی کەس لە چاتی پۆلەکاندا پێشێل مەکە. لە کاتێکدا زۆرجار لە پۆلێکی چوار دیواریدا، چاتکردن و قسەی بچووک (پستەپست) پشتگوێ دەخرێن و سەرزنشت ناکرێن، بەڵام ڕەنگە لە پۆلێکی ئۆنلایندا بۆ مامۆستایەک قورس بێت کە مامەڵەی لەگەڵدا بکرێت ئەگەر خوێندکاران گفتوگۆ تایبەتەکانیان لە چاتەکاندا ئەنجام بدەن یان هەر سەرنجێکی لەو جۆرە بدەن. بۆیە، پێویستە لەبەرچاو بگرێت کە چۆن مامەڵە لەگەڵ هەموو کەسێکدا بکەیت بە ڕێزەوە و تایبەتمەندی هەموو کەسێک.
پێشکەشکردنی ئەرکەکان لە کاتی خۆیدا
پێشکەشکردنی ئەرکەکان کێشەیەکی گەورەیە لە پۆلە ئۆنلاینەکاندا. تەنها لەبەر ئەوەی مامۆستایەک نییە بە شێوەیەکی شەخسیی قسەت لێ بکات، مانای ئەوە نییە کە تۆ لێپرسینەوە لە کارەکانت نەکەیت. بەم شێوەیە، پێویستە ئەم ئەتەکێتی ئەلیکترۆنیەش بۆ پۆلە ئۆنلاینەکان پەیڕەو بکەیت بە پابەندبوون بە ڕێنماییە تایبەتەکان بۆ پێشکەشکردنی ئەرکە ئۆنلاینەکان.
پێشکەشکردنی هەموو ئەرکەکانت بە شێوەیەکی دروست لە کاتی خۆیدا تەنها ئەرکی ئەخلاقی تۆ نییە بەڵکو ئەو بەرپرسیارێتیەیە کە وەک خوێندکارێک هەتە.
ژاوەژاو دروست مەکە
هەموو کەسێک لە پۆلەکەتدا بە هەمان شێوەی تۆ گرنگە بۆ پۆلەکە. کلیلی پەیوەندی کاریگەر گوێگرتنە پێش قسەکردن. پێویستە هەموو هەوڵێک بدەیت بۆ پاراستنی ڕەوشتی پۆلەکەت. چاتکردنی ئۆنلاین لەگەڵ هاوڕێکانت جیاوازە لە چاتکردن لەگەڵ مامۆستا و ڕاهێنەرەکانت و پێویستە ئاگاداری ئەو تۆنە بیت کە قسەیان لەگەڵ دەکەیت. ئەم ئەتەکێتی ئەلیکترۆنییە لە هەر شوێنێکی ئەکادیمی یان پیشەیی بە تایبەت لە خولەکانی ئۆنلاین، پۆلەکان یان کۆبوونەوەکاندا پەیڕەو بکە. قسەکردنی ناپێویست و نووسین بە هەموو کاپەکانەوە بەزۆری بە بێئەدەبی لێکدەدرێتەوە و بۆیە پێویستە ئاگاداری ئەوە بیت و کاربکەیت بۆ ئەوەی پەیوەندییەکی تەندروست هەبێت.
بەڕوونی قسە بکە
لە کاتی وانەیەکی ئۆنلایندا، پێویستە هەوڵبدەیت لە پەیوەندییەکانتاندا کورت و بە مەبەست بێت. وەرگرتنی کاتێکی ناپێویست بۆ گەیشتن بە خاڵێک لەوانەیە ببێتە هۆی لەدەستدانی مانا لەو خاڵەدا و هەروەها لەدەستدانی بەرژەوەندی. بۆیە، دڵنیابە لەوەی هەوڵدەدەیت تا دەتوانیت بە ڕوونی خۆت دەرببڕیت بە بەکارهێنانی کەمترین وشە.
کار لەسەر شارەزایی قسەکردن و نووسینت بکە
پەیوەندی دیجیتاڵی هەندێک یاسای هەیە کە مرۆڤ دەبێت لە هەموو کاتێکدا لەبەرچاوی بگرێت. پێویستە لە هەموو کاتێکدا بە شێوەیەکی دروست ڕێزمان و هێماکانی خاڵبەندی بەکاربهێنیت بۆ ئەوەی پەیامەکەت بە ڕوونی بگەیەنیت. ئەم ئەتەکێتی ئەلیکترۆنییە تەنها بۆ خوێندکاران نییە بەڵکو بۆ کەسایەتی و بازرگانە پیشەگەرەکانیشە، چونکە زۆرجار ئێمە چاوپۆشی لە کەموکوڕییەکانی خۆمان دەکەین لە پەیوەندییە قسەکردن و نووسراوەکاندا. لە کاتی وەرگرتنی پۆل یان کۆبوونەوەیەکی ئۆنلاین بە ڕوونی قسە بکە و پەیامێکی ڕوون و پوخت و پیشەیی بنووسە لەکاتی پەیوەندیکردن لەگەڵ پرۆفیسۆر یان بەڕێوەبەرەکەت بە شێوەی ئۆنلاین و دوور بکەوەرەوە لە بەکارهێنانی هەر جۆرە زاراوەیەکی زەق یان کورتکراوەیەک لە ئیمەیڵەکەتدا.
کۆنتڕۆڵی هەستی گاڵتەجاڕیت بکە
گەیاندنی پەیامێکی گاڵتەجاڕانە بە شێوەی ئۆنلاین دەتوانێت کەمێک قورس بێت و زۆرجار ئامادەبووان بە هەڵە لێی تێدەگەین. لە کاتێکدا ڕەنگە تۆ کەسێکی گاڵتەجاڕ بیت لە ژیانی ڕاستەقینەدا بەڵام لە کاتی پەیوەندیکردنی دیجیتاڵیدا، گاڵتەیەکی سووک دەتوانێت وەرچەرخانێکی جددی دروست بکات و لەوانەیە وەک بێئەدەبی هەست پێبکرێت. پۆلی ئۆنلاینەکەت پڕە لە کەسانی کولتووری جۆراوجۆر، بۆیە نازانیت چی ڕەنگە ئازاری کەسێک بدات. بەم شێوەیە ئەم ئەتەکێتی ئەلیکترۆنی پیشەیی پەیڕەو بکە کە گاڵتەجاڕی و گاڵتەجاڕیەکانت بە کەمترین ئاست بهێڵیتەوە.
بە نازناو و پێشگرە تایبەتەکانیان قسە لەگەڵ مامۆستاکانتان بکەن
زۆرێک لە خوێندکاران مەیلیان هەیە لە پۆلە ئۆنلاینەکاندا نافەرمی بن و دیکۆرامی پۆل لەبیر دەکەن. فەرمی بوون و پاراستنی سنوورەکان و ڕێزگرتن لە سەرەتاییترین ئادابەکانی ئەلیکترۆنین کە مرۆڤ دەبێت پەیڕەوی لێبکات بەبێ گوێدانە هەر شتێک. کەواتە، هەمیشە ئەو پەیوەندییە فەرمیەی نێوان خۆت و مامۆستا و پرۆفیسۆرەکانت بپارێزە.
لەکاتی هاوبەشکردنی زانیاریدا وردبە
ئێمە لە سەردەمێکی تەکنەلۆژیای بەرزدا دەژین کە پڕە لە زانیاری بەڵام بەبێ هیچ سەرچاوەیەکی دروست. بۆیە، پێش ئەوەی هەر شتێک لە گروپی پۆلەکەتدا هاوبەش بکەیت، وردییەکەی بپشکنە و تەنها زانیاری پەیوەندیدار بە ڕاستی بنێرە کە ڕەنگە هەندێک سوودی هەبێت بۆ کەسانی تر.
پێش وەڵامدانەوە بخوێنەرەوە
هەروەک چۆن پێویستە بە ڕوونی قسە بکەیت بۆ ئەوەی کەسانی دیکە مەبەستەکەت بزانن، دەبێت تۆش لە کاتی خوێندنەوەدا هەمان شت بکەیت. خەڵکێکی زۆر مەیلیان هەیە وەڵامی پەیامەکان بدەنەوە بەبێ ئەوەی تەنانەت بخوێننەوە و بە تەواوی لێی تێبگەن. ڕەنگە تێنەگەیشتنەکەت ببێتە هۆی مشتومڕێکی گەرم لە ڕێگەی ئۆنلاینەوە و پەیڕەوکردنی ئەم ئەتەکێتی ئەلیکترۆنییە دەتوانێت یارمەتیت بدات کە لە هەمان شت دوور بکەویتەوە.
وەڵامی مامۆستاکانتان بدەرەوە
زۆرێک لە خوێندکاران تەنها لە پێناو ئامادەبوون، بەشداری وانەکان دەکەن. کەواتە، تێبگە کە هیچ سوودێکی نییە لە بەشداریکردن لە وانەکاندا ئەگەر ئاگادار نەبیت. ڤیدیۆ و دەنگەکەت بێدەنگ مەکە و لە شوێنێکی تر دوور بکەوەرەوە لەکاتی وەرگرتنی وانەیەکی ئۆنلاین. بەڵکو بە وردی گوێ لە مامۆستا یا ڕاهێنەرەکەت بگرە، تێبینی گرنگ بنووسە و داوای پشوو بکە ئەگەر پێویستت بە پشوو بوو.
بەم شێوەیە، ئەم ئەتەکێتە ئەلیکترۆنییانە بە دڵنیاییەوە یارمەتیت دەدەن زۆرترین سوود لە پۆلە ئۆنلاینەکانت وەربگریت و هەروەها ببیتە ئینتەرنێتکارێکی باشتر! بەردەوام چاوتان لەسەر ماڵپەڕ و پەیجەکانمان بێت بۆ خوێندنەوەی زانیاری زیاتری لەو جۆرە و لەبیرت نەچێت سەیری پەیج و بلۆگە سەرەکییەکانمان بکەن لەسەر پیشە و کۆرسە نوێیەکانما. لە فەیسبووک و یوتیوب و ئینستاگرام و لینکیدئین فۆڵۆومان بکەن.
سەرچاوە بە دەستکارییەوە [+]
