بەهۆی ئەوەی وشەی ئەتەکێت، وشەیەکی فەڕەنسییە، زۆرێکمان وا هەست دەکەین کە ئێمە یاسا و ڕێساکانی ئەتەکێت و پڕۆتۆکیش، هەموویان لە ئەوروپاوە سەرچاوەی گرتووە، بەڵام ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ سەدەکانی زۆر پێشتر، دەبینین کە پاشا و ئیمپڕاتۆرەکانی میسر، یۆنان، ئاشوور و ئێران زۆر گرنگیان بە بەڕێوەبردنی پڕۆتۆکۆل و تەشریفاتی شاهانە داوە.
سەبارەت بە ئەتەکێتیش لە ئایینی ئیسلامدا، زۆر بنەما و ڕاسپاردە و ڕێسا هەن کە دەتوانین بەسەرچاوەی ئەتەکێتیان دابنێن، لەم وتارە چەند یاسایەکی ئەتەکێت لە ئیسلامدا وبە ئایەت و فەرموودە دەهێنینەوە.
زۆربەی یاساکانی ئەتەکێت لە ئیسلامدا
سڵاو کردن
اذا التقيتم فابدأوا السلام قبل الكلام ، ومن بدأ بالكلام فلا تجيبوه”
واتە: ئەگەر یەکترتان بینی، پێش قسەکردن دەست بە سڵاوکردن بکەن، هەرکەسێک دەست بە قسەکردن بکات، وەڵامی مەدەرەوە..
فەرموودەیەکی خۆشەویستمان (ﷺ).
تۆقەکردن
“ما من مسلمين يلتقيان فيتصافحان الا غفر لهما قبل ان يفترقا”
واتە: دوو موسڵمان بە یەک دەگەن و تەوقە دەکەن، پێش ئەوەی لەیەک جیاببنەوە، خوا لەهەموو گوناهەکانیان خۆش دەبێت..
فەرموودەیەکی خۆشەویستمان (ﷺ).
سوارە و پیادە
“يسلم الراكب على الماشي ، والماشي على القاعد ،القليل على الكثير ويسلم الصغير على الكبير”
واتە: سوار سڵاو لە پیادە دەکات، پیادە لە دانیشتوو، کەم سڵاو لە زۆر و گەنج سڵاو لە پیر”
فەرموودەیەکی خۆشەویستمان (ﷺ).
قسەی باش
“الكلمة الطيبة صدقة”
(قسەی باش خێرە)
فەرموودەیەکی خۆشەویستمان (ﷺ).
خۆنمایشکردن / پۆزلێدان
“وما أنا من المتكلفين”
و” من یەکێک نیم لە خۆنمایشکردنەکان”
قورئانی پیرۆز (ص – 86)
سەردان
“من عاد أو زار أخا له في الله ناداه مناد بأن طبت وطاب ممشاك وتبوأت من الجنة منزلا”
واتە: هەرکەسێک لەبەر خوداوە بگەڕێتەوە یان سەردانی برایەکی خۆی بکات، مژدەدەرێک بانگی دەکات: چاک ببیت، ڕۆیشتنەکەت باش بێت، جێگایەک لە بەهەشتدا داگیر بکەیت.
فەرموودەیەکی خۆشەویستمان (ﷺ).
میوانداری
“من كان يؤمن بالله واليوم الآخر فليكرم ضيفه”
واتە: هەرکەسێک باوەڕی بە خودا و ڕۆژی دوایی هەبێت، با ڕێز لە میوانەکەی بگرێت.
فەرموودەیەکی خۆشەویستمان (ﷺ).
ڕووی خۆش
“إن من المعروف أن تلقى أخاك بوجه طلق”
واتە: بەباش دەزانرێت کە بە ڕووخسار و دڵێکت خۆشەوە چاوت بە براکەت بکەوێت.
فەرموودەیەکی خۆشەویستمان (ﷺ).
مۆڵەت وەرگرتن
“يا أيها الذين آمنوا لا تدخلوا بيوتا غير بيوتكم حتى تستأنسوا وتسلموا على أهلها ”
واتە: ئەی ئەوانەی باوەڕتان هێناوە، مەچنە ناو ماڵەکانی تر جگە لە ماڵەکانی خۆتان تا ئیزن نەخوازن و سڵاو بکەن لەوانەی لەوێن.
قورئانی پیرۆز (نور – ٢٧)
دیاری
“تهادوا تحابوا”
“دیاری ببەخشن و یەکتریان خۆش بوێت”
فەرموودەیەکی خۆشەویستمان (ﷺ).
گوڵ بەخشین
“من عرض عليه ريحان فلا يرده فإنه خفيف المحمل طيب الريح”
واتە: (ئەو کەسەی ڕەیحانی پێشکەش دەکرێت، نابێت ڕەتی بکاتەوە، چونکە بارێکی سووکە و بۆنێکی خۆشی هەیە)
فەرموودەیەکی خۆشەویستمان (ﷺ).
خۆبەزلزانین
“ولا تصعر خدك للناس ولا تمش في الأرض مرحا ،إن الله لا يحب كل مختال فخور”
واتە: ڕوومەتت لە مرۆڤەکان مەگۆڕە و بە شادی لەسەر زەوی مەڕۆ، چونکە خودا هەموو کەسێکی خۆبەزلزانی خۆش ناوێت.
قورئانی پیرۆز (لقمان – ١٨)
ڕێزگرتن لە کات
“آية المنافق ثلاث ، اذا حدث كذب ، واذا وعد أخلف وإذا ائتمن خان”
واتە: نیشانەکانی مونافیق سێ دانەیە: ئەگەر قسە بکات درۆ دەکات، ئەگەر بەڵێنێک بدات دەیشکێنێت و ئەگەر متمانەی پێ بکرێت خیانەتی لێدەکات.
فەرموودەیەکی خۆشەویستمان (ﷺ).
سەردانی نەخۆش
اذا دخلتم على المريض فنفسوا له في أجله، فان ذلك لا يرد شيئا ويطيب نفسه ”
واتە: ئەگەر چوویتە لای نەخۆش، هەناسەی بۆ بدە لە کاتی خۆیدا، چونکە ئەوە هیچ ناگەڕێنێتەوە و دڵخۆشی دەکات.
فەرموودەیەکی خۆشەویستمان (ﷺ).
جوانی پۆشاک
“يا بني آدم خذوا زينتكم عند كل مسجد وكلوا واشربوا ولا تسرفوا انه لا يحب المسرفين”
واتە: ئەی مناڵی ئادەم لە هەموو مزگەوتێک ڕازاندنەوەتان دەربخەن و بخۆن و بخۆنەوە و ئیسراف مەبن، بەڕاستی ئەو ئیسرافەی خۆش ناوێت
قورئانی پیرۆز (الأعراف – ٣١)
خوان
“يا غلام سم الله وكل بيمينك وكل مما يليك” ”
ئەی کوڕە، ناوی خودا بێنە و بە دەستی ڕاستت بخۆ، ئەوەی لە تەنیشتتەوە دێت بیخۆ”
فەرموودەیەکی خۆشەویستمان (ﷺ).
